Postawy prospołeczne nie pojawiają się z dnia na dzień, tylko dojrzewają razem z dzieckiem. Od pierwszych zabaw w przedszkolu, przez współpracę w klasie, aż po szkolny wolontariat uczniowie uczą się, że ich gest, słowo i pomoc naprawdę mają znaczenie. W tekście przyglądamy się temu procesowi krok po kroku: od żłobka do starszych klas szkoły podstawowej.
Dziecko, przychodząc na świat, ma naturalną potrzebę bliskości. Chce czuć zapach mamy, słyszeć głos taty, być przy tych, którzy dają mu poczucie bezpieczeństwa. Z czasem coraz śmielej odkrywa świat i siebie samego. Jego rozwój fizyczny, emocjonalny i społeczny postępuje niezwykle szybko, a to, czego doświadcza w tych pierwszych latach, staje się fundamentem późniejszych relacji i zachowań społecznych.
Grudzień, nazywany miesiącem wolontariatu, sprzyja zatrzymaniu się przy temacie prospołeczności. Warto przyjrzeć się temu, skąd właściwie bierze się potrzeba pomagania innym i jak rozwijać takie postawy już od najmłodszych lat.
Z tego artykułu dowiesz się:
• czy każde dziecko przejawia postawy prospołeczne
• jak rozwijać bezinteresowne działania od najmłodszych lat
• jak zmieniają się zachowania prospołeczne na kolejnych etapach rozwoju
Pierwsze lata życia - fundamenty relacji społecznych
Wczesne dzieciństwo (0–3 lata) to czas intensywnych zmian: dziecko przechodzi od pełnej zależności do pierwszych kroków ku samodzielności, uczy się regulować emocje, rozwija mowę i sprawność ruchową, zaczyna też widzieć siebie jako odrębną osobę. Ten etap stanowi bazę dla późniejszych relacji społecznych.
Małe dzieci są naturalnie egocentryczne – nie z egoizmu, lecz z braku możliwości spojrzenia z cudzej perspektywy. To dorośli, poprzez codzienne interakcje, pokazują im, że inni również mają swoje potrzeby. Proste zabawy, takie jak „a kuku”, podawanie przedmiotów czy wspólne szukanie schowanych zabawek, otwierają dziecko na doświadczenie „drugiej osoby”.
Około 3–4 roku życia zaczyna rozwijać się tzw. teoria umysłu, czyli zdolność dostrzegania, że inni mogą myśleć, czuć i widzieć świat inaczej. U części dzieci, na przykład w spektrum autyzmu, proces ten przebiega wolniej i wymaga świadomego, uważnego wsparcia dorosłych. Zdarza się, że ta zdolność długo się nie rozwija – zamiast szukać winnych, potrzebne jest cierpliwe tłumaczenie świata i konsekwentne dawanie przykładu własną postawą.
Wiek przedszkolny - pierwsze „lekcje” współpracy
Przedszkole jest dla dziecka ogromną zmianą. Zazwyczaj po raz pierwszy trafia do większej grupy rówieśników, w której musi dzielić się zabawkami, czekać na swoją kolej, uzgadniać pomysły na wspólną zabawę. To trudne, ale bardzo ważne doświadczenia.
Codzienne, z pozoru drobne sytuacje – udzielenie pomocy koledze, pocieszenie kogoś, kto płacze, zaproszenie rówieśnika do wspólnej aktywności – są pierwszymi przejawami kształtującej się prospołeczności. Dzieci w wieku przedszkolnym stopniowo lepiej rozumieją emocje innych. Widząc smutek czy złość kolegi, potrafią zareagować: przytulić, przynieść ulubioną zabawkę, poprosić nauczyciela o wsparcie.
W tym okresie działania pomocowe bywają jeszcze motywowane chęcią otrzymania pochwały czy potrzebą naśladowania dorosłych, ale pozostają ważnym krokiem w kierunku późniejszej empatii i bezinteresowności. Dziecko zaczyna także rozumieć, że jest częścią grupy – wspólne sprzątanie sali, dbanie o rośliny czy pomoc młodszym dzieciom pokazują mu, że działanie „dla innych” ma realne znaczenie.
Pierwsze lata szkoły - uczę się być częścią zespołu
W klasach 1–3 szkoły podstawowej relacje społeczne stają się bardziej świadome. Dzieci uczą się współpracy przy zadaniach, rozwiązywania konfliktów oraz wspierania się w nauce. Coraz większe znaczenie ma dla nich opinia rówieśników, a koleżeństwo zaczyna odgrywać istotną rolę.
W tym okresie dojrzewa także empatia. Dziecko nie tylko widzi, że ktoś czuje się źle, lecz również zaczyna rozumieć, dlaczego tak się dzieje. Dzięki temu może adekwatniej reagować – zarówno w sytuacjach codziennych, jak i w momentach trudniejszych. Coraz częściej pojawiają się działania podejmowane dla dobra innych: pomoc nowemu uczniowi w odnalezieniu się w klasie, udział w klasowej zbiórce darów, opieka nad zwierzętami szkolnymi.
To czas, w którym dziecko zaczyna widzieć konsekwencje swoich decyzji dla innych ludzi, a nie tylko dla siebie samego.
Starsze klasy szkoły podstawowej - „chcę mieć wpływ”
W klasach 4–8 uczniowie przechodzą na wyższy poziom rozumienia relacji społecznych. Pojawiają się pierwsze świadome refleksje na temat wartości, dobra wspólnego i sensu pomagania. Dzieci chcą już nie tylko brać udział w działaniach organizowanych przez dorosłych, ale też je współtworzyć.
Coraz ważniejsza jest sprawczość: uczniowie chętniej angażują się w działania samorządu, wolontariat szkolny, akcje charytatywne czy pomoc młodszym kolegom w nauce. Dostrzegają, że ich zaangażowanie może realnie coś zmienić, a ich głos ma znaczenie.
W tym wieku rozwija się także empatia poznawcza – umiejętność zrozumienia, co ktoś może myśleć i dlaczego zachowuje się w określony sposób. Dzięki temu uczniowie potrafią nie tylko okazać współczucie, ale również dobrać taką formę pomocy, która jest dla drugiej osoby naprawdę wspierająca.
Podsumowując
Kształtowanie postaw prospołecznych to proces długotrwały, ale niezwykle cenny. Zaczyna się w żłobku, rozwija w przedszkolu, dojrzewa w szkole podstawowej, a swoje pełne oblicze pokazuje dopiero w dorosłości. Każdy mały gest – podzielenie się zabawką, pocieszenie kolegi, udział w szkolnej zbiórce – jest krokiem ku temu, by dziecko stało się osobą wrażliwą, odpowiedzialną i otwartą na drugiego człowieka.
Maria Montessori podkreślała, że dziecko, które z radością działa dla dobra świata, daje nadzieję na przyszłość. Możemy tę nadzieję pielęgnować każdego dnia – jako rodzice, nauczyciele i opiekunowie, poprzez sposób, w jaki rozmawiamy z dziećmi, jak reagujemy na ich emocje i jak sami odnosimy się do innych ludzi.
__
Agnieszka Gawor-Głowacka
Nauczycielka matematyki
W klasach szkolnych Montessori nacisk jest na samodzielność i odpowiedzialność, dlatego warto zobaczyć, jak działa szkoła podstawowa w EMS.
Polecamy:
Eli Harwood, Bezpieczna więź. Jak wychować pewne siebie, empatyczne i odporne psychicznie dziecko
Agnieszka Kornacka, Empatia i radość w przedszkolu – jak rozwijać u dzieci wrażliwość i pozytywne emocje
John Gottman, Raising an Emotionally Intelligent Child. The Heart of Parenting
Marshall B. Rosenberg, Porozumienie bez przemocy. O języku życia
Jesper Juul, Zamiast wychowania. O sile relacji z dzieckiem
Maria Montessori, Dziecko w społeczeństwie i w świecie
Artykuł powstał m.in w oparciu o:
Leduc, K., Williams, S., Gomez‐Garibello, C., Talwar, V. (2017). The contributions of mental state understanding and executive functioning to preschool‐aged children’s lie‐telling. British Journal of Developmental Psychology, 35(2), 288-302.
