Emocje towarzyszą dzieciom od pierwszych dni życia, jednak rozumienie i umiejętność ich wyrażania rozwijają się stopniowo. Naturalne jest to, że młodsze dzieci mogą początkowo nie umieć nazwać przeżywanych emocji czy wyrazić ich w bezpieczny sposób – nabywanie tych umiejętności to dłuższy proces. Naszą rolą, jako dorosłych, jest jego wspieranie – cierpliwie, z wyrozumiałością i otwartością.
Z tego artykułu dowiesz się:
- jak krok po kroku rozwija się świat emocji dziecka,
- dlaczego małe dzieci reagują tak impulsywnie i skąd biorą się trudności w nazywaniu uczuć,
- w jaki sposób rosnąca świadomość emocji wpływa na relacje z rówieśnikami i poczucie własnej wartości,
- dlaczego nawet trudne emocje – takie jak złość – pełnią ważną rolę w rozwoju,
- jak rodzic może wspierać dziecko w radzeniu sobie z emocjami na co dzień,
- jakie proste strategie regulacji uczuć warto wypróbować (rozmowa, ruch, relaksacja, pomoce sensoryczne),
- po jakie książki i materiały sięgnąć, by ułatwić rozmowę o emocjach.
Rozwój emocjonalny dzieci przebiega etapami – na każdym z nich pojawiają się nowe uczucia i sposoby ich wyrażania. Emocje zmieniają się wraz z wiekiem – od prostych reakcji w niemowlęctwie po coraz bardziej złożone przeżycia w okresie dorastania. Przyjrzyjmy się, jak kształtuje się sfera emocjonalna dziecka w kolejnych etapach jego życia.
0-12 miesięcy
W pierwszych 3 miesiącach życia dziecka, zakres odczuwanych przez niego emocji jest mało zróżnicowany i zwykle oscyluje pomiędzy spokojem i niepokojem. Do momentu ukończenia pierwszego roku życia w funkcjonowaniu dziecka zauważalne stają się takie emocje jak: radość i zadowolenie, złość, smutek czy strach (w tym lęk separacyjny dotyczący najczęściej rozstania z rodzicem).
1-3 rok życia
Rozkwit umiejętności społecznych oraz zwykle większa częstotliwość interakcji z innymi związana chociażby z pójściem do przedszkola, przyczyniają się do częstszego pojawiania się m.in. poczucia winy – dziecko wkracza na nowy poziom nauki przestrzegania zasad i funkcjonowania w grupie, w której musi znaleźć swoje miejsce oraz nauczyć się współdziałać z innymi. Pod koniec tego okresu zwykle zauważalny jest u dzieci wyraźny postęp w obszarze umiejętności kontroli i wyrażania emocji.
4-6 rok życia
Po przekroczeniu pierwszych urodzin sferę emocjonalną dziecka cechuje dość duża niestabilność – łatwo przeskakuje ono z jednej emocji w drugą (często całkowicie odmiennej od pierwszej), a reakcje emocjonalne występują niemal natychmiast po pojawieniu się bodźca. Trzeci rok życia to okres licznych zmian – pojawia się wstyd, poczucie winy, zakłopotanie czy zazdrość. Mimo to dziecko nadal cechuje duża impulsywność w ich wyrażaniu, a reagowanie z odroczeniem występuje dość rzadko. Dziecko najczęściej nie jest również w stanie odpowiedzieć na pytanie, dlaczego coś zrobiło – świadomość przyczyn reakcji jest dopiero na początkowym etapie.
6-12 rok życia
Dzieci w tym wieku nie tylko prezentują większą świadomość własnych emocji, ale również coraz częściej potrafią dostosować sposób ich wyrażania do okoliczności czy konkretnej sytuacji. Uczą się, że możliwe jest doświadczanie w jednym momencie dwóch odmiennych stanów emocjonalnych (np. zazdrości i smutku). W wieku szkolnym dziecko zaczyna również budować poczucie własnej wartości.
12-18 rok życia
Okres ten cechuje duża potrzeba samodzielności i niezależności. Nastolatkowie częściej poszukują wsparcia w grupie rówieśniczej, wobec której starają się być lojalni. Warto pamiętać jednak, że rodzice wciąż pozostają osobami, do których dzieci czują silne przywiązanie. Na tym etapie znaczny rozwój następuje w obszarze abstrakcyjnego myślenia o emocjach – częściej pojawiają się refleksje dotyczące źródeł przeżywanych emocji oraz ich zmienności uzależnionej od okoliczności wydarzeń.
Warto pamiętać, że…
Wspieranie rozwoju emocjonalnego dzieci może przybrać różne formy możliwe do zrealizowania w codziennej rozmowie. Warto nazywać przeżywane emocje, pokazywać je na własnym przykładzie oraz wspólnie z dziećmi zastanawiać się nad możliwą przyczyną ich pojawienia się. Dodatkowo możemy również testować różne strategie regulacji emocji, takie jak: rozmowa, ruch, techniki relaksacyjne i oddechowe czy proste pomoce sensoryczne (np. gniotki). Pamiętajmy, że wszystkie emocje są ważne i potrzebne. Nawet złość ma swoje zadanie – sygnalizuje, że nasze granice zostały przekroczone lub doświadczamy czegoś nieprzyjemnego. Dziecko, które czuje się akceptowane niezależnie od rodzaju przeżywanych emocji, chętniej eksploruje ich tematykę, ucząc się jak w bezpieczny sposób może wyrazić to, co czuje.
Polecamy:
Petersen Betsy “Emocje. Wszystko, co czujesz. Przewodnik dla dzieci po świecie uczuć”
Isern Susanna “Uczuciometr inspektora Krokodyla”
Chien Aurelie i Chien Chow seria książek “Uczucia Gucia”
Ross W. Greene “Trudne emocje u dzieci. Jak wspólnie rozwiązywać problemy w domu i w szkole”
Artykuł powstał m.in w oparciu o:
- Bee, H., & Boyd, D. R. (2008). Psychologia rozwoju człowieka. Wydawnictwo Zyska i S-ka.
- Cieszyńska, J., Korendo, M. (2021). Wczesna interwencja terapeutyczna: stymulacja rozwoju dziecka: od noworodka do 6. roku życia. Wydawnictwo Edukacyjne.
