Niemalże w każdej kulturze znajdziemy święto, które w swoim założeniu ma upamiętniać bliskich nam zmarłych. All Hallows Eve, Dia De Los Muertos, Bon, czy tzw. Pangangaluluwa to tylko niektóre z odpowiedników święta “Wszystkich Świętych” celebrowanego w Polsce co roku 1 listopada. Wspominanie zmarłych to szczególny czas, jednak często wzbudza pytania, na które trudno nam udzielić odpowiedzi. Szczególnie niełatwe bywają rozmowy o śmierci z naszymi dziećmi.
Poniżej przedstawiamy Państwu kilka wskazówek, które mogą okazać się wspierające podczas rozmowy z dzieckiem na temat śmierci. Mogą stanowić one również bazę innych dyskusji, które planujecie Państwo podjąć z Waszym dzieckiem.
Bądź szczery.
Naturalnym jest, że chcesz bronić dziecko przed prawdą, która może okazać się dla niego bolesna. Popularne przysłowie “kłamstwo ma krótkie nogi” jest jednak prawdziwe i wbrew naszym najlepszym intencjom, dzieci prędzej czy później poznają prawdę. Unikaj wymyślonych historii o wakacjach czy wyjeździe członka rodziny. Jeśli dziecko nie dowie się o śmierci od Ciebie, to być może tę informację przekaże mu ktoś inny. Wówczas zaufanie dziecka zostanie drastycznie nadszarpnięte, co może znacznie wpłynąć na Waszą relację. Będzie to o tyle trudne, że dziecko może potrzebować wówczas więcej niż zazwyczaj wsparcia, które może być mu trudno przyjąć z uwagi na wcześniejsze niedomówienie lub przemilczenie.
Przeprowadź rozmowę w spokojnym i bezpiecznym miejscu.
Rozmowa podczas jazdy samochodem czy w miejscu publicznym nie jest dobrym pomysłem. Zadbaj o to, aby dziecko znajdowało się w przestrzeni, którą zna i w której czuje się bezpiecznie. Reakcja dziecka może być różna – warto zadbać o to, aby miało ono przestrzeń na wyrażenie swoich emocji. Rozmowa może zostać przeprowadzona na przykład w pokoju dziecka w “towarzystwie” jego ulubionych zabawek.
Zwróć uwagę na potrzeby dziecka i dostosuj omawiane szczegóły
Temat śmierci dla wielu z nas jest tematem trudnym. Zdarza się, iż długo przygotowujemy się do tej rozmowy, chcąc jak najlepiej wytłumaczyć dziecku to, co się wydarzyło. Warto w takiej sytuacji zwrócić uwagę na to, by nie wpaść w pułapkę zorganizowania długiej “pogadanki”, w której przekażemy dziecku więcej informacji niż jest ono w stanie przyjąć. Oprócz informacji, które musimy przekazać dziecku (m.in. kto zmarł), bardzo ważne jest to, ile dziecko chce wiedzieć. Warto podążać za pytaniami dziecka, nie próbując na siłę pospieszać rozmowy. Nie musimy również wszystkich informacji przekazać podczas jednej rozmowy. Istnieje prawdopodobieństwo, że dziecko kolejne pytania zada dopiero za kilka dni, kiedy przyswoi wcześniejsze informacje i poczuje się gotowe na dalszą rozmowę.
Daj czas i przestrzeń na reakcję.
Każdy przeżywa żałobę na swój własny sposób. Być może Twoje dziecko doświadczy tego po raz pierwszy w życiu. Tak naprawdę nie ma jednej “prawidłowej” reakcji. Łzy i rozpacz to jedne z wielu możliwych reakcji dziecka. Co ważne, takiej rozmowie niekoniecznie mogą towarzyszyć łzy i wybuchy histerii. Dziecko może również sprawiać wrażenie, jakby w ogóle nie słyszało tego, co mówisz – reakcja emocjonalna może mieć w takiej sytuacji miejsce dopiero po pewnym czasie. Dzieci często do ekspresji żałoby wykorzystują zabawę. Może się zdarzyć, że pojawią się zabawy “w pogrzeb”. Mimo, że w dorosłych taka tematyka zabawy może wzbudzać lęk, to jest to jeden ze sposobów dziecka, który pozwala mu pogodzić się ze stratą. Nie zakazuj tego, zrobienie z śmierci tematu tabu może jedynie wzmocnić lęk dziecka. Zamiast tego potraktuj to jako pretekst do rozmowy z dzieckiem.
Spróbuj powołać się na zaobserwowane wcześniej zjawiska.
Dzieci obserwują otaczający nas świat bardziej skrupulatnie, niż nam się wydaje. Być może miejsce miały już rozmowy o tym, co stało się z ukochanym zwierzątkiem, bądź co spotkało nieruszającego się ptaszka na trawniku. Może to być dobry punkt wyjścia do rozmów o śmierci.
Młodszym dzieciom naturalnie przychodzi pytanie o zagadnienia związane ze śmiercią, gdyż bez świadomości tego czym jest, traktują ją po prostu jako coś ciekawego. Na pewnym etapie dla dziecka niewielką różnicę może stanowić pytanie o ślub czy pogrzeb. To od naszej reakcji na pytanie może zależeć, jaki ładunek emocjonalny zostanie przypisany zjawisku, dlatego warto spróbować zachować spokój w podobnych sytuacjach. Nie warto również dziecka zbywać, nie chcąc przeprowadzać tak trudnej dla nas rozmowy, gdyż często wyobrażenie dziecka na dany temat może być bardziej zawiłe od prawdy.
Pamiętaj przy tym, że najmłodsi (mniej więcej do 5 roku życia) nie będą potrafili pojąć konceptu śmierci jako czegoś nieodwracalnego. Wielokrotne pytania o to, kiedy zmarła osoba wróci, nie są kwestią złośliwości dziecka, ale są podyktowanie stopniem rozwoju jego mózgu.
Do przemyślenia:
Jeśli w najbliższym czasie Twoje dziecko będzie chciało porozmawiać o czymś, co uważasz za trudne, nie zbywaj go. Spróbuj podjąć rozmowę na danym temat. Jednak pamiętaj, że Twoje samopoczucie i aktualny stan są równie ważne. Jeśli czujesz, że w danym momencie nie czujesz się na siłach, aby przeprowadzić taką rozmowę, warto to powiedzieć dziecku, jednocześnie planując taką rozmowę na czas, kiedy zmęczenie lub samopoczucie nie będzie już przeszkodą.
W pracy z najmłodszymi dziećmi często towarzyszymy rodzinom w podobnych rozmowach — więcej o tym, jak wspieramy dzieci w wieku 3–6 znajdą Państwo w zakładce Przedszkole.
Starsze dzieci potrzebują w takich momentach innego rodzaju towarzyszenia — o tym, jak wspieramy je w codziennej pracy, piszemy w zakładce Szkoła podstawowa.
Polecamy:
John Dougherty „Puste miejsce po zajączku”
Artykuł powstał m.in w oparciu o:
Cywińska, M. (2021, grudzień). Reakcje fizjologiczne i behawioralno-poznawcze dzieci w młodszym wieku szkolnym w sytuacjach stresowych. Forum Pedagogiczne, 11(2), 113–129. Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.
Heszen-Niejodek, I., Ratajczak, Z. (2016). Psychologia stresu: korzystne i niekorzystne skutki stresu życiowego. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kik, M. (2025). Stres. Jak zrozumieć swoje reakcje i odzyskać równowagę. Wydawnictwo RM.
Polska Akcja Humanitarna. (2024). Stres u dzieci i młodzieży — jakie są objawy? Jak sobie z nim radzić? https://www.pah.org.pl/stres-u-dzieci-i-mlodziezy-jakie-sa-objawy-i-jak-sobie-z-nim-radzic/
