Kłamstwo jest naturalnym etapem rozwoju – to sposób, w jaki dzieci uczą się rozumieć siebie, innych i granice między fikcją a rzeczywistością. Zachowania te zmieniają się wraz z wiekiem, a ich przyczyny bywają złożone: od potrzeby uniknięcia konsekwencji po pragnienie akceptacji i bezpieczeństwa. W artykule wyjaśniamy, jak reagować wspierająco i kiedy warto szukać pomocy specjalisty.
Z tego artykułu dowiesz się:
● Dlaczego kłamstwo jest naturalnym elementem rozwoju dziecka?
● Jak wygląda kłamstwo na różnych etapach rozwoju dziecka?
● Kiedy kłamstwo może być sygnałem głębszych trudności?
● Jakie sprzeczne komunikaty dorośli wysyłają dzieciom w tym obszarze?
● Jak wspierająco rozmawiać z dzieckiem o kłamstwie?
Dzieci 0-3 lat
Dzieci 4-6 lat
W okolicach 4-tego roku życia dzieci zaczynają zauważać, że zniekształcając prawdę przedstawianą dorosłym, są w stanie niekiedy uzyskać coś czego chcą lub uniknąć negatywnych konsekwencji. Przechodzą tym samym do drugiego etapu rozwoju kłamstwa, w którym celowo kłamią, aby ukryć swoje przewinienia, a przedstawiane historie, szczególnie w przypadku 5-6 latków mogą być nad wyraz wyrafinowane. Trudnością na tym etapie jest jednak zdolność do podtrzymywania kłamstwa w świetle kolejnych pytań. Najczęściej tutaj dzieci dopytane o szczegóły lub konfrontowane z nieścisłościami nie są w stanie utrzymać fałszywej wersji wydarzeń.
Jeśli dziecko w tym okresie kłamie wyjątkowo często, może być to związane z trudnościami w obrębie komunikacji. Bywa że doświadczenia porażek w interakcjach z innymi, popycha dzieci w kierunku naginania rzeczywistości, ponieważ fikcję są w stanie lepiej kontrolować, niż otaczający ich świat. Kłamstwa mogą prowadzić do zwiększenia poczucia kontroli w przypadku niższego poczucia sprawczości lub przewidywalności świata. Poczucie mocy i władzy, które osiągają dzięki swojej wyobraźni, a także poczucie bycia autorem wielu historii i zabaw umacnia ich wiarę w siebie.
Dzieci 7-11 lat
Dzieci w wieku szkolnym potrafią już odróżnić rzeczywistość od fikcji zamieszczanej w bajkach. Ich świat staje się bardziej racjonalny i zrozumiały. W wieku ok 7-8 lat dzieci przechodzą do ostatniego, trzeciego etapu, w którym umiejętności kłamania są w pełni rozwinięte, a także pojawia się zdolność kontrolowania podtrzymania kłamstwa pod wpływem kolejnych pytań.
W wieku szkolnym kłamstwa są już znacznie bardziej świadome niż na poprzednich etapach i pojawiają się w określonych okolicznościach, a ich celem jest ponownie uniknięcie konsekwencji czy uzyskanie czegoś na czym dziecku zależy, jednak tutaj jest to mocniej ukierunkowane i intencjonalne.
Kłamstwa u dzieci w wieku szkolnym mogą pojawiać się także w wyniku braku umiejętności sprostania wymaganiom i oczekiwaniom otoczenia czy też nieumiejętności przyznania się, że dziecko z czymś sobie nie radzi, na przykład z nauką, problemami w szkole lub w grupie rówieśniczej. Z oszukiwaniem możemy się spotkać także wtedy, gdy dziecko w relacji z daną osobą nie czuje się akceptowane i bezpieczne na tyle, aby zdecydować się na szczerość. Niektóre dzieci kłamią, gdyż wstydzą się powiedzieć prawdę lub też chcą poczuć się lepiej, podwyższyć swoją samoocenę w gronie rówieśników. Kłamstwa zaspokajają więc potrzebę przynależności do grupy, akceptacji, uznania, czy nawet uwagi, gdy dziecko zmyśla, że boli go brzuch, aby rodzic zainteresował się nim i poświęcił mu czas. Dzieci w wieku szkolnym zwykle posiadają już wiedzę odnośnie tego, jak kłamać, aby nie zranić przy tym uczuć bliskich. W wieku 10–11 lat pojawia się już bardziej trafna definicja kłamstwa, zgodnie z którą kłamstwem jest każde stwierdzenie fałszywe, którego celem jest wprowadzenie kogoś w błąd. Zatem dopiero w tym wieku dzieci zauważają, że aby doszło do kłamstwa, autor musi w sposób zamierzony przekazać komuś fałszywą informację.
Dzieci 12-18 lat
Nastolatki potrzebują posiadać swoje tajemnice i zwykle nie chcą mówić rodzicom o szczegółach ze swojego życia. Ukrywanie ważnych faktów i posiadanie licznych tajemnic przez dorastające dzieci może być bolesne dla ich rodziców, jest jednak naturalnym elementem rozwoju. Warto mieć przy tym świadomość, że jest to naturalny etap w życiu dzieci i zwiastuje wchodzenie przez nich w dorosłość. Nie jest to zatem wyrazem nieuczciwości czy też znakiem, że nastolatek robi coś złego czy niewłaściwego. Granica między rozwojowym kłamstwem a takim, które mogłoby wzbudzić naszą czujność w przypadku nastolatków jest bardzo płynna i może być trudna do wyznaczenia. Oprócz częstotliwości posługiwania się kłamstwem i samej jego wagi, warto zwrócić również uwagę na inne zmiany w funkcjonowaniu dziecka, które mogą stanowić sygnał głębszych trudności i potrzeby zasięgnięcia wsparcia specjalisty, np. nagłe pogorszenie wyników w nauce, rezygnacja z dotychczasowych zainteresowań, wycofanie społeczne lub nagła zmiana grupy znajomych, częste zmiany nastroju, zmiany w obszarze jedzenia czy zasypiania, nagła zmiana w obszarze wyglądu czy ubioru, trudności somatyczne (np. częste bóle głowy,
brzucha), zachowania nieakceptowane społecznie (kradzież, wagary). Jeśli zauważają Państwo tego typu zachowania, warto przemyśleć wizytę u specjalisty.
Jak sobie radzić?
Przede wszystkim o tym, że coś nas martwi w zachowaniu naszej pociechy, trzeba porozmawiać. Podczas rozmowy należy zadbać o to, aby nie osądzać dorastającego dziecka i nie piętnować go. Priorytetem powinno być unikanie krzyku i awantur. Warto natomiast dociekać powodów kłamstw, pytając o nie wprost. Dobrze jest też poinformować o swoich odczuciach, wyrazić je, na przykład „jest mi bardzo przykro, że mnie okłamałeś”. W przypadku relacji z nastolatkiem bardzo ważne jest zadbanie o poczucie bezpieczeństwa poprzez zapewnienie, że nie zamierzamy nadmiernie go kontrolować oraz szanujemy to, że ma swoje tajemnice. Warto również uświadomić dziecko, że ufamy mu i że zawsze, gdy będzie miało jakiś problem, może do nas przyjść i powiedzieć o nim. Ważnym mechanizmem w kształtowaniu postaw dzieci jest ich obserwacja i naśladowanie nas, w związku z czym musimy pamiętać, że to jak często my okłamujemy dzieci ma bezpośredni wpływ na to, jak często one będą okłamywać nas. W przypadku gdy szczere rozmowy nie pomagają i dziecko nadal nagminnie kłamie, może to oznaczać, że problem jest bardziej złożony i warto zwrócić się po profesjonalną pomoc do psychologa.
Warto pamiętać, że…
Polecamy:
Agnieszka Stążka-Gawrysiak „Self-regulation. Szkolne wyzwania”
Magdalena Kik „Jak zrozumieć swoje reakcje i odzyskać równowagę”
Stuart Shanker i Teresa Barker „Self-reg. Jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości”
Artykuł powstał m.in w oparciu o:
Leduc, K., Williams, S., Gomez‐Garibello, C., Talwar, V. (2017). The contributions of mental state understanding and executive functioning to preschool‐aged children’s lie‐telling. British Journal of Developmental Psychology, 35(2), 288-302.
