Lęk jako jedna z głównych emocji pojawia się u dziecka już od urodzenia. Duża część lęków jest typowa i charakterystyczna dla większości dzieci, to tzw. lęki rozwojowe. Lęki rozwojowe są naturalnym etapem w życiu każdego dziecka. Stanowią one część procesu dorastania, gdy maluchy zaczynają konfrontować się z nowymi wyzwaniami, emocjami i sytuacjami.
Choć mogą być niepokojące dla rodziców, lęki te zazwyczaj są przejściowe i w większości przypadków nie mają negatywnego wpływu na dalszy rozwój dziecka. Warto jednak zrozumieć, kiedy są one typowe, a kiedy mogą wymagać większej uwagi lub wsparcia specjalisty.
Lęki rozwojowe zmieniają się w zależności od etapu życia dziecka. Każdy etap wiąże się z nowymi wyzwaniami i doświadczeniami, które mogą budzić lęk. Oto, jak lęki mogą zmieniać się w ciągu pierwszych kilku lat życia dziecka:
- Wczesne dzieciństwo (0–2 lata): W tym okresie lęki są najczęściej związane z rozstaniem z rodzicami, przeprowadzkami, ważnymi przedmiotami zmieniającymi swoje miejsce, z upadkami, głośnymi dźwiękami lub obcymi osobami. Dzieci w tym wieku mogą odczuwać silny niepokój, gdy zostaną oddzielone od opiekunów, co jest naturalnym etapem rozwoju przywiązania. Naturalne są też lęki przed ruchem przedmiotów (np. zbliżający się duży obiekt), ciemnymi kolorami, zwierzętami, głośnym wiatrem czy burzą.
- Wiek przedszkolny (3–6 lat): Dzieci zaczynają tworzyć bogaty świat wyobraźni, co może prowadzić do lęków przed potworami, ciemnością czy fantastycznymi postaciami. Z tego samego powodu lęk mogą wywoływać mniej typowe czynniki wizualne takie jak twarze starszych ludzi, maski czy nieznane zwierzęta. Ponadto, w tym okresie rozwijają się umiejętności społeczne, co może wywołać lęk przed odrzuceniem lub oceną. Utrzymują się lęki z poprzednich etapów związane z głośnymi dźwiękami.
- Wiek szkolny (7–12 lat): Dzieci w tym wieku stają przed nowymi wyzwaniami związanymi z edukacją i relacjami rówieśniczymi. Lęki mogą dotyczyć szkoły, nauki, trudności w nauce czy poniesienia porażki. W tym czasie dzieci mogą również zacząć martwić się o swoją przyszłość, relacje z innymi dziećmi czy też bezpieczeństwo rodziny. Lęki wizualne czy związane z wyobraźnią obecne w poprzednich okresach w tym czasie zwykle zanikają lub zmniejszają swoją intensywność.
- Adolescencja (13-18 lat): W tym wieku na główny plan wysuwają się relacje rówieśnicze i obawy związane z nimi. Odrzucenie rówieśnicze, zmieniający się wygląd, osiągnięcia szkolne i pozaszkolne to tematy, które kotłują się w dorastających głowach i niejednokrotnie wywołują tam poważny lęk.
Kiedy lęk przestaje być częścią rozwoju?
Postawienie jednoznacznej granicy pomiędzy rozwojowym lękiem, a lękiem przy którym potrzeba pomocy specjalisty byłoby niezwykle trudnym zadaniem. Zamiast tego możemy posłużyć się kilkoma wskazówkami, które mogłyby sugerować, że warto zainteresować się tematem głębiej i być może udać po pomoc. Objawy, które mogą wskazywać na potrzebę pomocy specjalisty, to:
- Długotrwałe unikanie sytuacji związanych z lękiem (np. szkoła, nowe miejsca)
- Powtarzające się, intensywne ataki paniki
- Trudności w funkcjonowaniu w szkole lub w relacjach z rówieśnikami
- Problemy z jedzeniem, snem lub zachowaniem
Pamiętajmy też, że wizyta u specjalisty nie musi, a nawet nie powinna być ostatecznością! Jeśli sytuacja związana z lękiem dziecka przysparza nam zmartwień, rozwianie ich u psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry, nigdy nie będzie złym pomysłem.
Jak pomóc dziecku w jego lęku?
Najważniejsze dla dziecka będzie zrozumienie jego zmagań, szacunek wobec nich i zapewnienie wsparcia w momentach kiedy jest najtrudniej. Próby obrócenia lęków i rzekomych zagrożeń w żart, bardzo często przynoszą odwrotny efekt do zamierzonego. Dzieci, zamiast traktować swoje lęki jako śmieszne, same czują się wyśmiewane.
Poważne podejście do tych lęków i samo uznanie ich wspiera dziecko, dając mu poczucie, że nie zostaje z problemem same i nie musi poświęcać zasobów na ukrywanie lęków.
Ponadto dzieci czują się bezpieczniej, gdy ich życie jest uporządkowane, wobec czego utrzymywanie rutyny wspiera ich radzenie sobie z lękami.
Psychoedukacja z zakresu lęków jest również nieocenionym wsparciem dla dzieci. Warto zapewnić dzieci, że to co czują jest normalne i że dużo osób w ich wieku czasami czuje się podobnie. Mimo że zagrożenia których się obawiają często nie istnieją (tutaj mamy na myśli lęki przed potworami czy ciemnością), to ich lęk sam w sobie jest prawdziwy i nie jest nieracjonalny na tle procesu rozwojowego. Pomocne mogą okazać się również techniki relaksacyjne czy zabawy, w których dzieci mogą dać upust swoim emocjom, takie jak rysowanie lęków czy zabawa w “potwory”.
W pracy z najmłodszymi lęki są naturalną częścią rozwoju — o tym, jak wspieramy dzieci 3–6, piszemy w zakładce Przedszkole.
Jeśli mają Państwo pytania dotyczące konkretnych sytuacji, zachęcamy do kontaktu — dane znajdują się w zakładce Kontakt.
